Miasto Malbork

Dnia 10 maja br. burmistrz miasta, przewodniczący Rady Miasta Malborka, członkowie organizacji społeczno-kombatanckiej "Młody Las", przedstawiciele Malborskiej Rady Seniorów, jak również młodzież wzięli udział w historycznym wydarzeniu pn. "Śladami Młodego Lasu" odwiedzając miejsca działalności członków organizacji na terenie powiatu malborskiego.

"Młody Las" to od 1944 roku ostateczna nazwa konspiracyjnej organizacji działającej na terenie Pomorza, głównie w Malborku i jego okolicach  w czasie II wojny światowej. Wcześniejsze nazwy: Związek Polaków w Prusach Wschodnich "Młody Las" (od 1941 roku), Związek Polaków "Młody Las" (od 1942 roku). Organizacja zrzeszała Polaków wywiezionych na przymusowe roboty z różnych regionów Polski, między innymi  Kaszub, Kociewia, Wielkopolski. "Młody Las" to niejako kontynuacja działalności Tajnego Związku Młodzieży Wiejskiej "Młody Las", założonego w Rojewie k. Rypina w 1939 roku z inicjatywy młodego nauczyciela Narcyza Kozłowskiego. Kiedy Narcyz Kozłowski został wywieziony do Malborka na przymusowe roboty,  niezwłocznie (wykorzystując przysługujące przepustki i dni wolne od pracy) nawiązał kontakt z innymi wywiezionymi Polakami. I tak 5 maja 1941 roku Narcyz Kozłowski oraz  Aleksander Wiśniewski i  Antoni Janowicz podjęli decyzję o powołaniu tajnej organizacji, której nadrzędnym celem miała być tajna oświata, a poprzez nią podnoszenie kwalifikacji, podtrzymywanie ducha polskości, przeciwdziałanie germanizacji przywiezionej na roboty polskiej młodzieży. Równolegle z edukacją podejmowano działalność propagandową, wywiadowczą, sabotażową, zaś po klęsce Niemców pod Stalingradem przygotowywano się do akcji zbrojnej. "Młody Las" chociaż miał kontakty z Armią Krajową, to  trwałą współpracę podjął z Komendą Główną Polskiej Armii Powstania w Toruniu, która była drugą obok "Gryfa Pomorskiego" polską organizacją wojskową na terenie Pomorza.

Dowódcy "Młodego Lasu":
1. Aleksander Wiśniewski ps. "Ali" - absolwent Politechniki Lwowskiej; w 1941 roku wywieziony do Malborka na przymusowe roboty -  pracował w warsztacie ślusarskim przy obecnej Poczty Gdańskiej 3; aresztowany w 1942 roku, katowany w piwnicach malborskiego ratusza, rozstrzelany w "Dolinie Śmierci" w Fordonie (dzisiaj dzielnica Bydgoszczy).
2. Narcyz Kozłowski ps. "Szary" - z zawodu nauczyciel; do Malborka przybył w 1941 roku wraz z transportem Polaków z powiatu rypińskiego, zatrudniony w ogrodnictwie Ernsta Rudlafa  (obecnie: ulica M. Kopernika 27); aresztowany i katowany w piwnicach malborskiego ratusza, wypuszczony dzięki wstawiennictwu E. Rudlafa; po ponownym zaaresztowaniu (w 1943 roku) wywieziony do obozu koncentracyjnego w Mauthausen Gusen. Przeżył wojnę " zmarł w 2000 roku.
3. Antoni Janowicz ps. "Ksiądz"- z zawodu nauczyciel, związany z Tucholą i ziemią kościerską; wywieziony na roboty pracował w serwisie radiowym Niemca Bejera; zaaresztowany i więziony w ratuszu, wyreklamowany przez swego pracodawcę. Nie zaprzestaje pracy konspiracyjnej.  Udaje mu się przy pomocy wielu odważnych ludzi uciec przed gestapo. Do końca wojny ukrywany przez polską rodzinę Marczaków  w Mątowach Wielkich. Zmarł w 1961 roku w Rypinie.
4. Roman Dzierzbicki ps. "Kłos" " poznaniak, z zawodu ślusarz. Po klęsce kampanii wrześniowej przebywa w obozie jenieckim, z którego zostaje przewieziony do Malborka. Pracuje w warsztacie ślusarskim Niemca Olsena. Przewodzi organizacji od 1944 roku.  Zastrzelony w 1945 roku przez sowieckich żołnierzy.
5. Leon Szablewski ps. "Orlik" " uczestnik kampanii wrześniowej, przewieziony z obozu jenieckiego na przymusowe roboty do Malborka. Pracuje w rzeźni Maxa Baehra przy obecnej ulicy T. Kościuszki 12-14. Kieruje organizacją po śmierci Romana Dzierzbickiego. Po wojnie zamieszkał w Malborku. Zmarł w 1976 roku.
26 sierpnia 1945 roku nad prowizorycznym grobem Romana Dzierzbickiego  Narcyz Kozłowski, Leon Szablewski, Henryk Urbański rozwiązują "Młody Las".

Miejsca związane z działalnością "Młodego Lasu":
1. Ulica M. Kopernika 27 " ogrodnictwo Ernsta Rudlafa, u którego zatrudniony był Narcyz Kozłowski. To tu 5 maja 1941 roku został założony Związek Polaków w Prusach Wschodnich "Młody Las". Tutaj odbywało się również tajne nauczanie.
2. Wielki Refektarz w malborskim zamku "15 czerwca 1941 roku Narcyz Kozłowski, Aleksander Wiśniewski, Antoni Janowicz składają na kopie zdobytych przez Polaków w bitwie pod Grunwaldem sztandarów krzyżackich potajemne ślubowanie: "Na sztandary zdobyte pod Grunwaldem przez wojska polskie przysięgam Ojczyźnie, Polsce, że będę o jej wolność walczył wszędzie, abyś Ojczyzno wolną była. Będę przestrzegał zarządzeń "Młodego Lasu" według rygoru wojskowego."
3. Malbork " Kałdowo, ulica Solskiego 6 - dom Moniki Isdepskiej zwany Domem Polskim. To miejsce spotkań kierownictwa organizacji, ale też tajnego nauczania. Tu drukowano ulotki i odezwy, tu zainstalowano radioodbiornik, dzięki któremu zdobywano informacje z frontu.
Monika Isdepska, nazywana przez konspiratorów Mamą, spoczywa na cmentarzu w Kałdowie. Zmarła w 1970 roku. Na jej cześć wmurowano na ścianie kałdowskiego kościoła pamiątkową tablicę.
Nieopodal domu Moniki Isdepskiej znajduje się wiadukt kolejowy, przy którym zaaresztowano Narcyza Kozłowskiego, wracającego z tajnego spotkania w Trampowie.
4. Miejsca spotkań działaczy "Młodego Lasu":
a)  ul. E. Orzeszkowej 4 - mieszkanie Zofii Zakrzewskiej; kolejna(po Domu Polskim) siedziba sztabu "Młodego Lasu";
b)  ul. T. Kościuszki 10 - mieszkanie Pawła Wiśniewskiego "Longina"; tutaj w obecności przedstawicieli organizacji z 18 powiatów mianowano Narcyza Kozłowskiego na dowódcę "Młodego Lasu" po zaaresztowaniu pierwszego dowódcy;
c)  ul. Poczty Gdańskiej 3 " warsztaty ślusarskie, tu odbywały się regularne zajęcia Tajnego Uniwersytetu Robotniczego; jednym z wykładowców był inż. Aleksander Wiśniewski, pierwszy dowódca "Młodego Lasu" ;
d)   ul. Dworcowa 1B - w tym miejscu znajdowała się restauracja, na jej zapleczu odbywały się zajęcia Tajnego Uniwersytetu Robotniczego;
e)   ul. Sienkiewicza 59 A " miejsce tajnego nauczania, ale też miejsce śmierci i prowizorycznego pochówku Romana Dzierzbickiego, przedostatniego dowódcy "Młodego Lasu";
f)   Brama Garncarska " obok niej spotykali się przedstawiciele "Młodego Lasu" z innych powiatów.
5. Trampowo k. Nowego Stawu -  w majątku Bruno Bergmana byli zatrudnieni przymusowi robotnicy Polacy (uczestniczący między innymi w tajnym nauczaniu), ale też Anglicy  - jeńcy ze Stalagu XXB w Malborku, którzy współpracowali z "Młodym Lasem"; dziewczęta pracujące w tym gospodarstwie wykonały miniaturę (wielkości znaczka pocztowego) sztandaru organizacji. W maju 2007 roku odsłonięto pomnik upamiętniający działalność "Młodego Lasu" w Trampowie.
6. Lasowice Wielkie " gospodarstwo rolne Niemca Winca (dzisiaj własność Danuty Zalewskiej); miejsce zatrudnienia przymusowych robotników i działalności oświatowo - kulturalnej "Młodego Lasu".
7. Tuja k. Nowego Dworu Gdańskiego - zatrudnieni w gospodarstwie Heinricha Tuissena przymusowi robotnicy i jeńcy ze stalagu w Malborku aktywnie współpracowali z "Młodym Lasem".
Oprócz Polek i Polaków zatrudnionych w Trampowie, Lasowicach Wielkich i Tui w zajęciach Tajnego Uniwersytetu Ludowego brali też udział przymusowi robotnicy z innych miejscowości: Dąbrowy, Kaczynosu, Konczewic, Królewa, Lichnów, Mątowów, Pogorzałej Wsi, Nowego Stawu, Pręgowa, Stogów, Szymankowa, Starego Pola, Świerków,
8. Ratusz staromiejski w Malborku - miejsce kaźni wielu działaczy "Młodego Lasu", m.in.: Aleksandra Wiśniewskiego, Narcyza Kozłowskiego, Antoniego Janowicza, Pawła Wiśniewskiego, fryzjera o pseudonimie "Lalka", Kazimierza Splitta (był kierownikiem grupy wywiadowczej i sabotażowej na dworcu w Malborku), Henryki Rumińskiej z d. Szmitkowskiej, wachmistrza Wacława Michalskiego ps. "Ułan" (był zatrudniony na lotnisku wojskowym k. Malborka, zaaresztowany pod zarzutem sabotażu, zakatowany na śmierć)
Opracowała Maria Keńska- Wyszyńska na podstawie: W. Jedliński, Związek Polaków "Młody Las", Malbork 1991; W. Jedliński, Narcyz Kozłowski "Szary". 80 lat życia, walki i pracy, Malbork  1993; Narcyz Kozłowski, Tajny Związek Młodzieży Wiejskiej "Młody Las, Gdańsk 1995; Andrzej Gąsiorowski, Polska Armia Powstania. Największa tajemnica pomorskiej konspiracji, Toruń 1997.